مقدمه

 ممکن است برخی از متدین براساس برداشت نارسا و تصور ناقص خود از دین، دید مثبتی نسبت به مقوله گردشگری و شادی نداشته باشند. در تلقی این گونه افراد، دین و دین داری ، در نماز، روزه ، حج ،زکات واموری از این قبیل محدود می شود و گردشگری  تافته ای جدا بافته از دین و کاری برای غیر متدینین محسوب می گردد.

حتی گاه به حسب ظاهر، این برداشت، در متون دینی نیز راه یافته است برای مثال، در کتاب فقه  الرضا (ع) [1]پس از بیان این حکم که مسافر، نمازهای خود را در سفرهای عبادی و مباح شکسته می خواند آمده است:

« وسفرهای دیگر، که طاعت محسوب نمی شوند مانند سفرهایی که برای شکار، تفریح وکمک به ستمکار و... انجام می شود، در این گونه سفرها ، نماز و روزه، شکسته نخواهد بود.»[2]

البته همان گونه که مرحوم مجلسی نیز احتمال می دهد گردشگری به منظور شکار وانجام دادن کار حرام باشد. به هرحال تا آنجا که می دانیم، هیچ یک از فقیهان، سفر گردشگری را در صورتی که برای انجام کار حرام نباشد سفر معصیت ندانسته است و ازهمین رو علامه حلی در مبحث خمس و جواز استفاده ابن السبیل ازآن می نویسد: اگر سفر شخص در راه مانده، مثل سفر تفریحی، مباح باشد، برای او نیز جایز است از خمس استفاده کند زیرا کار او مباح وحلال و همانند سفر طاعت است نه معصیت و از همین رو نماز خود را شکسته به جای می آورد، همان گونه که در سفر طاعت چنین است.

گردشگری در اسلام

اساسا گردشگری شادی آفرین، سرور آور و تجدید کننده قوا است و در اهمیت و ضرورت این امور تردیدی نیست.

در سخنان ونصایح پیامبر (ص) به علی (ع) آمده است[3] : « خیری در وطن نیست، مگر این که برخوردار از امنیت وسرور باشد.» و به نقل از امام علی (ع) می خوانیم: « سرور ، مایه انبساط نفس و موجب برانگیختن شدن نشاط است.»[4]

و براساس عبارت السرور فی جمیع اموری در یکی از دعاهای امام صادق (ع) [5] آن حضرت شادی و سرور خود را در همه امور از خدا می طلبند.

حتی در حدیث معروف و مفصلی که بر طبق آن امام صادق (ع) جنود عقل و جهل را بر می شمارد و برای هر یک ، هفتاد و پنج درصد نام می برد، نشاط از جنود عقل و ضد آن یعنی کسل از جنود و سپاهیان جهل شمرده شده است.

سیره عملی پیشوایان و بزرگان دین نیز گویای توجه ایشان به امر گردشگری است.

طبق روایتی که مرحوم کلینی، با سند صحیح از عمرو بن حریث نقل می کند، وی می گوید: برامام صادق (ع) که در منزل برادرش، عبدالله بن محمد به سر می برد و ارد شدم به او عرض کردم: چه     انگیزه ای  شما را به این منزل آورده ؟ حضرت فرمود: طلب تنزه و تفریح.

هم چنین براساس روایتی، امام صادق (ع) گردشگری را در ده چیز از جمله پیاده روی، سوار کاری و نگریستن به سبزه دانسته است.[6]

در روایت دیگری که کلینی با سند معتبر از ابراهیم بن ابی محمود نقل می کند آمده است :

امام رضا (ع) فرمود: روزی به سوی تفرجگاهی که برای ما بود خارج شدم، در حالی که بعضی خدمتکاران، نمک را فراموش کرده بودند، و در آن جا به گوسفندی برای ما کشتند.[7]

نیز براساس روایتی که برقی با سند خود از ابراهیم بن ابی محمود نقل می کند وی می گوید: امام رضا (ع) از ما پرسید : کدام نان خورش، کافی تر و دارای سود و منفعت بیشتر است ؟ بعضی از ما پاسخ داد: گوشت، برخی دیگر از زیتون و بعضی نیز از روغن نام بردند. حضرت فرمود: نه بلکه نمک این چنین است .روزی به سوی تفرجگاهی که برای ما بود خارج شدیم ولی چون خدمتکاران نمک را فراموش کرده بودند بهره وسودی نبردیم تا این که برگشتیم.[8]

یکی از نوه های امام خمینی (ره) می گوید: به یاد دارم ایشان همیشه می فرمود: در ساعت تفریح، درس نخوانید و در ساعت درس خواندن، تفریح نکنید، هرکدام در جای خود از زمان کودکی به یاد دارند که هیچ وقت این دو را با هم عوض نکرده اند واین دو ، لازم و ملزوم یکدیگرند.[9]

گردشگری و الگوی مصرف

باید در گردشگری و ابراز شادی و نشاط ، زیاده روی نکرد به گونه ای که به تکبر و سرکشی منتهی شود و سر از غرور و خود پسندی و به تعبیر قرآن«مرح» در آورد که آن مورد نکوهش است .چنان که خداوند در وصف شادمانی دسته ای از زیان کاران می فرماید: این بدان سبب است که در زمین بی جهت و به ناحق به شادی پرداختید و دچار غرور و تکبر شدید.» [10].

ابن منظور می نویسد: مرح، شادمانی شدید و نشاط زیاد است به گونه ای که از حد خود بگذرد.[11] نیز در قرآن می فرماید: در زمین، با تکبر و خود پسندی راه مرو.[12]در تفسیر قمی به نقل از امام باقر (ع) آمده است : شادمانی بیش از حد و غرور آمیز و تکبر و تبختر، همه در زمره شرک و گناه کاری بر روی زمین است.[13]

می توان براساس آنچه گذشت حداکثر میزان گردشگری و شادی را تعیین نمود و آن را تا حدی معقول و مجاز دانست که به خود فراموشی و غرور وسرکشی وتکبر منتهی نشود. و اما حداقل آن نیز براساس برخی دیگر از رهنمودهای پیشوایان دین (ع) قابل تبیین است در کلامی از امام علی (ع) آمده است: وقت انسان با ایمان، سه بخش است بخشی را به مناجات با پروردگار و عبادت اختصاص می دهد وبخشی از آن را به منظور مرمت واصلاح معاش، در نظر می گیرد و قسمتی دیگر را برای لذت جویی در چهار چوب امور حلال ومباح مصرف می کند[14].

از آنجا که بحث و مقاله ما در مورد الگوی مصرف گردشگری است تا حدودی به بحث در این مقوله  می پردازیم :

صنعت گردشگری به عنوان يکي از مهم ترين   پديده هاي هزاره سوم، طی نيم قرن گذشته با رشد تصاعد گونه خود تاثير به سزايي در رشد و پويايي اقتصادي، تبادلات فرهنگي کشورها داشته است؛ به طوری که بسياري از صاحب نظران، قرن حاضر را قرن گردشگري نام نهاده اند. توسعه گردشگری همانند توسعه جهانی توجهی به عناصر و بسترهای ايجاد کننده اين صنعت نداشته وبا هدف سودآوری و افزايش رفاه اجتماعی اثرات مخربی را به همراه داشته به همين جهت در اين ميان تصوير نادرست و نامناسبی از رابطه گردشگری و محيط به جا گذاشته است.در نخستين ماههای سال 1997، کنفرانس وزراء جهانگردی کشورهای آسيايي حوزه اقيانوس آرام درباره جهانگردی و محيط، وابسته به سازمان جهانی جهانگردی در جمهوری مالديو تشکيل شد. بيانيه ماله که بيانگر روندی جهانی است با محوريت جهانگردی پایدار ماحصل کنفرانس مذکور می باشد. پس از بیانیه ماله سازمانهای جهانگردی سعی در ارایه راهکارها و سیاستهایی بودند که موجب پايداری اين صنعت گردد.

گردشگری پايدار ريشه در توسعه پايدار دارد. بطور‌کلی اين تلاش ها نشان ازآن دارد که گردشگری قادر است در پردازش توسعه پايدار راهکاری عملی را شکل دهد.از اين رو هدف اصلی در بسط معنايی گردشگری پايدار پيرامون ارائه روش های منطقی در بهره گيری از منابع طبيعی و انسانی و ممانعت از به کارگيری غير علمی اين منابع می باشد. توسعه پايدار گردشگری دارای دو جنبه حفاظت از محيط زيست، منابع وميراث فرهنگی جوامع است. از اين روگردشگری پايدار بايد با سياست مشخص و مدونی به اجرا در آيد تا بتواند حرکت اميد بخشی را در توسعه همه جانبه فضاهای جغرافيايی تضمين کند. گردشگری پايدار برای کارايی بالاتر در اين زمينه دارای اصولی می باشد که هماهنگ کننده اهداف و راهکارهای عملی می باشد. محيط ارزش ذاتی دارد و اين ارزش مهم تر از آن است که دارايي صنعت گردشگری محسوب شود. نبايد منافع بلند مدت و حفاظت از محيط را فدای ملاحظات کوتاه مدت کرد. همانطوری که در اصل 3 بيانيه ريو آمده است " حق‌ توسعه‌ بايد به‌ نحوي‌ اعمال‌ شود كه‌ متساوياً نيازهاي‌ نسل‌ كنوني‌ و نسلهاي‌ آينده‌ را در زمينه توسعه‌ و حفظ‌ محيط‌ زيست‌ برآورده‌ سازد." گردشگری بايد عامل مثبت با توانمندیهای مفيد برای جامعه و نيز گردشگران شناخته شود. روابط بين محيط و گردشگری بايد به گونهای مديريت شود که پايداری محيط در بلند مدت حفظ شود. فعاليت های گردشگری نبايد به محيط آسيب برساند ويا آثار نامطلوبی ايجاد کند. فعاليت های گردشگری و توسعه بايد با توجه به ويژگي های محيط و طبيعت منطقه مورد نظر   طرح ريزی شود. در هر منطقه ای بايد بين نيازهای ملاقات کنندگان، محل مورد بازديد و جامعه ميزبان هماهنگی وجود داشته باشد. دردنيای پويا، برخی تغييرات اجتناب ناپذيرند و تغييرات ممکن است مفيد باشد. انطباق با تغييرات نبايد باعث خدشه دار شدن هيچ يک از اصول شود. صنعت گردشگری، نهادهای محلی و سازمانهای محيطی، همه بايد با توجه به اين اصول در جهت کسب اهداف تلاش کنند.[15]

از آنجایی که امسال به عنوان سال اصلاح الگوی مصرف نامیده شده است در زمینه گردشگری نیز باید متولیان امر نهایت صرفه جویی در زمینه های مختلف گردشگری را داشته باشند در زیر به بعضی از خصوصیات اصلاح الگوی مصرف گردشگری می پردازیم:

 حفظ منابع به صورت پايدار

حفظ و استفاده از منابع (طبيعی، اجتماعی و فرهنگی) بسيار حائز اهميت است وبه معنای تجارت دراز مدت می باشد به عبارت ديگر تامين نيازهای کنونی جامعه و حفظ و نگهداری از سرمايه و منابع نسلهای آتی. به این معنی که هریک از هموطنان وشهروندان ما که به امر گردشگری می پردازند باید با استفاده صحیح از منابع موجود در طبیعت سعی کنند آن را برای دیگر هموطنان  و به ویژه برای نسل ها ی آینده حفظ کنند. زیرا منابع طبیعی یکی از مهمترین جاذبه های گردشگری می باشد.

بازاريابي و تبليغات مناسب

تبليغات و بازاريابی نقش موثری در شناسايي اهداف و مزايای گردشگری پايدار به عهده دارد. از اين طريق اطلاعات بسيار کامل و جامعی در اختيار گردشگران قرار مي گيرد و درپي آن شناخت و توسعه و استقبال مردم از گردشگري پايدار، سبب افزايش احترام نسبت به محيط فرهنگی، اجتماعی وطبيعی نواحی ديدنی می شود، و رضايت مشتری را نيز افزايش می دهد. اما متأسفانه دیده شده است که  افراد یا سازمانهایی با ایجاد بروشورها و تبلیغات فراوانی که از مال و اموال عمومی ملی است استفاده می کنند و چه بسا ولخرجی ها و تبلیغات گزافی که هیچ ربطی به آن سازمان ومکان را ندارد را انجام می دهند بسیاری از سازمانها با سرمایه گذاری عظیم که فقط در پی سودجویی خود هستند با مبالغ هنگفتی سعی می کنند که از این اموال و سرمایه های عمومی به نفع شخصی خود استفاده کنند که در صورتی این منابع همه متعلق به ملت است.[16]

كاهش بيش از حد مصرف و اتلاف -   منابع

توسعه گردشگری، افزايش توليد منابع طبيعی به خصوص آب و زمين را در پی دارد. ترويج الگوی صحيح مصرف مخصوصا در مورد جهانگردان و گردشگران جلوی هزينه های بازسازی، زيانهای دراز مدت را گرفته وبه کيفيت گردشگری کمک می کند.( اصل‌ 8 بيانيه ريو "جهت‌ نيل‌ به‌ توسعه پايدار و كيفيت‌ بالاتر زندگي‌ براي‌ همگان‌، دولت‌ها بايد الگوهاي‌ توليد و مصرف‌ غيرپايدار را كاهش‌ داده‌ و رها نمايند و سياست‌هاي‌ جمعيتي‌ متناسب‌ اتخاذ نمايند. ")

 استراتژيك بودن در  برنامه‌ريزي

برنامه ريزی عمل توسعه هر فرآيندی است وبرنامه ريزی، اهداف کوتاه مدت و بلند مدت را مشخص  می کند و تمامی عوامل را برای دستيابی به هدف مذکور هماهنگ می سازد .با برنامه ريزی در گردشگری دستيابی به اهداف اقتصادی (افزايش درآمد و ايجاد شغل، و اهداف غير اقتصادی (حفظ محيط زيست، محيط اقتصادی، محيط فرهنگی ومحيط اجتماعي) ) کاری سهل و آسان خواهد بود.

با برنامه ریزی می توان جلوی بسیاری از اسراف ها و زیاده روی های که بعضی از جهانگردان و توریست هایی که از کشورهای مختلف به کشور ما می آیند و آن را با خود می آورند جلوگیری کردهمچنین با برنامه ریزی صحیح واصلاح الگوی مصرف می توان فرهنگ اسلامی بودن مصرف به اندازه را به این توریسها و جهانگردان انتقال داد تا آنان با رفتن به کشور خود از این پدیده اصلاح الگوی مصرف به عنوان تبلیغات  استفاده کنند و جلوی بسیاری از تهمتها والقائاتی که به کشور ما وارد می شود را گرفت.[17]

راهکارهایی برای اصلاح الگوی مصرف گردشگری

آنچه بر اصلاح الگوي مصرف و دستيابي به فرهنگ بهينه مصرف در كشور داراي اهميت مي باشد اين است كه اصلاح الگوي مصرف نيازمند تبيين استراتژي و تعيين خط مشي است كه طي آن، اين اصل به يك شعار تغيير ماهيت ندهد؛ در واقع لازمه دستيابي به اين مهم در كشور، خيزش و حركتي عميق از سوي مسئولان و همه آحاد جامعه مي باشد؛ لذا مي بايست همگي اين اصل را يك ضرورت دانسته و فعاليت هاي خود را در راستاي رسيدن به اين اصل مهم برنامه ريزي نمايند و براي دستيابي به اين امر فرهنگ ساز اقدام نمايند. آنچه كه رهبر فرزانه انقلاب بر آن تاكيد مي ورزند اين است كه «همه ما به خصوص مسئولان قواي سه گانه، شخصيت هاي اجتماعي و آحاد مردم بايد در سال جديد در مسير تحقق اين شعار مهم، حياتي و اساسي يعني اصلاح الگوي مصرف در همه زمينه ها، برنامه ريزي و حركت كنيم تا با استفاده صحيح و مدبرانه از منابع كشور، مصداق برجسته اي از تبديل احوال ملت به نيكوترين      حال ها، ظهور و بروز يابد.". بنابراين تاكيد رهبر معظم انقلاب بر اصلاح الگوي مصرف نشان دهنده اين موضوع به عنوان بستري مناسب براي شكوفايي و دستيابي به اقتدار ملي است. لذا پرهيز از شعارزدگي وحفظ صيانت اصل موضوع به عنوان مهمترين عامل در مسير راصلاح الگوهاي مصرفي و همچنين تبيين و تحقق آن وظيفه اصلي همه مردم و مسئولين به شمار مي رود.

فرهنگ سازي

1) يكي از پيش نيازهاي اين مسير براي رسيدن به نتيجه مطلوب گردشگری، زمينه سازي ذهني و فرهنگي براي اقشار مختلف جامعه است. امروز هر فردي از اعضاي جامعه بايد بداند كه در فعاليتهاي خود بايد به بهينه مصرف كردن منابع مادي اقدام نمايد تا كشور به اهداف تعريف شده در سند چشم انداز بيست ساله نظام برسد و شكوفايي در همه ابعاد ملي تحقق يابد. لذا بدون ايجاد فرهنگ اين كار و طراحي و تامين بايسته هاي آن به طور قطع راه به جايي نخواهيم برد. چرا كه اصلاح الگوهاي مصرف در كشوريك شب و به طور ناگهاني و با صدور يك دستورالعمل و بخش نامه عملي نمي شود. لذا فرهنگ سازي پايدار بستر اصلي نهضت اصلاح الگوي مصرف در زمینه گردشگری  مي باشد.

مديريت قوي

2) داشتن مديريت مدبرانه و عاقلانه مصرف كه مورد تاكيد مقام معظم رهبري نيز مي باشد يكي ديگر از ضروريات اوليه اين امر به حساب مي آيد. مسئولان و متوليان امر با پرهيز از شعار زدگي نبايد به برگزاري چند همايش، سخنراني و چاپ مقاله در زمینه گردشگری و جهانگردی و كارهايي از اين قبيل خود را گرم كنند. لذا وجود مديريت صحيح و عاقلانه در سطح كلان در جهت هدايت و تدوين و انتخاب يك استراتژي راهبري، طبق نقشه راهي كه مقام معظم رهبري ترسيم نمودند، زمينه تحقق اين طرح ملي و آينده ساز كه حقيقتاً پيشرفت كشور و توسعه عدالت در گرو آن است از ضروريات اجتناب ناپذير       مي باشد؟

طراحي ساز وكار

3) يكي ديگر از پيش نيازهاي اصلي در مسير اصلاح الگوي مصرف گردشگری، ترسيم اهداف، ابعاد و راهكارهاي رسيدن به موضوع و تعيين شاخص هايي براي سنجش و ارزيابي روند و چگونگي پيشرفت امور است. بايد براي جلوگيري از مصرف گرايي و اتلاف منابع و فرصت ها و هزينه ها در تمامي     حوزه ها به ویژه گردشگری، سند و نقشه راهبردي تهيه و ابلاغ شود. يعني با تهيه اين سند، مديران، مسئولان و فرماندهان سازمان هاي مختلف مي توانند با اجرا و به كارگيري روش ها و شيوه هاي مدون، خود را در مسير تحقق اين اصل مهم قرار دهند.

جلب مشاركت مردم

4) جلب مشاركت مردم و افزايش آگاهي هاي آنان نسبت به مصرف صحيح امكانات و منابع گردشگری از ديگر راهكارها در مسير اصلاح الگوي مصرف مي باشد. حقيقتاً اصلاح الگوي مصرف در جامعه از كارهايي انجام شدني است كه هر يك از اعضاي جامعه با مشاركت و ملزم نمودن خود به درست مصرف كردن از منابع، منافع عظيمي را براي جامعه حاصل مي نمايد.

5) گنجاندن اصلاح مصرف گردشگری در مدارس و بویژه  در نظام آموزشي كشور به گونه اي كه هرچه سطح آموزش بالاتر رود اطلاع و شناخت بيشتري در خصوص درك و ضرورت اصلاح الگوي مصرف در جامعه حاصل شود.

6) استفاده و بهره -گيري از برنامه هاي تلويزيوني و رسانه اي در راستاي اصلاح الگوي مصرف گردشگری و پخش برنامه هایی متناسب با این موضوع .

7) گنجاندن برنامه اصلاح الگو مصرف گردشگری در برنامه توسعه كشور و مصوبه هاي دولت. يعني حركت همه  دستگاه هاي دولتي به طور مستمر و پايدار درجهت تحقق منويات مقام معظم رهبري

8) ارائه الگوي آموزشي مناسب و اصولي به مردم از طريق سازمان ها و نهادهاي ذي ربط. براي مثال سازمان گردشگری می تواند از طريق آموزش مصرف بهينه در بروشورهای که مختص به این امر است  به ارائه الگوهاي مناسب مصرفي در جهت اصلاح مصرف اقدام نمايد.

9) ارايه الگوي مصرفي مناسب عملي اعم از اداري و خصوصي كليه مسئولين گردشگری دراین زمینه.

10) تغيير در فرهنگ مصرف كنوني و ضدارزش نشان دادن مصرف گرايي براساس ارزشها و آموزه هاي ديني و انتقال آن به جهانگردان و گردشگران.

11) مبارزه با تهاجم فرهنگي غرب در ايجاد فرهنگ ناپسند مصرف گرايي و تجمل پرستي با آگاه سازي و تعميق بينش و بصيرت سياسي و اسلامي افراد جامعه و جهانگردانی که از کشورهای مختلف به ایران می آیند.[18]

نتیجه گیری

جهانگردی روندی است که از دیرزمان با اشکال خاص خود در جوامع انسانی وجود داشته و تدریجا طی مراحل تاریخی سیر تکاملی خود را تا عصر حاضر پیموده است . در قرآن و دین اسلام اهمیت بسیاری به این موضوع شده است . به طوری که ائمه معصومین در روایات بی شماری اوقات انسان را به سه دسته تقسیم کرده اند و بخشی را برای صنعت گردشگری و یا همان تفریح قرا رداده اند.

با توجه به این که گردشگری برای خود زمینه ساز بسیاری از توسعه های فرهنگی واقتصادی کشور را در بر می گیرد سعی شد که در این مقاله به بیان مصرف بهینه در صنعت گردشگری در زمینه مصرف منابع و مصارفی که یک توریست یا یک جهانگرد در زمینه گردشگری با آن مواجه است بیان شود. در پایان راهکارهایی را به طور کلی بیان کردیم که امید است هرچند مقاله کمی بود اما مورد استفاده قرار گیرد.

منابع :

• 1. قرآن کریم
• 2. نهج البلاغه ، سید رضی
• 3. آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، چاپ اول، قم ، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1366 ش.
• 4. ابن منظور، لسان العرب، چاپ اول، بیروت ، داراحیاء الثرات العربی ، 1416ق.
• 5. الگوي مصرف و تهاجم فرهنگي، عنوان مقاله ای در روزنامه کیهان ، 1388، انتشارات بی تا
• 6. بروجردی، سیدحسین، البدر الزهرا فی صلاه الجمعه و المسافر ( تقریرات به قلم حسینعلی منتظری) چاپ سوم، قم، چاپخانه نگین، 1416ق.
• 7. برقی، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، چاپ دوم، قم ، دارالکتب الاسلامیه، 1371ق.
• 8. جدیدی، محمد علی ، عبد صالح، چاپ اول، قم ، انتشارات طاوس بهشت، 1379 ش.
• 9. داس ويل راجر "مديريت جهانگردی مبانی ،راهبرده و آثار "دفتر پژوهش های فرهنگی1384 .
• 10. طبرسی، ابوالفضل، مشکاه الانوار، چاپ دوم، نجف ، کتابخانه حیدریه، 1385ق
• 11. صدوقی ، من لا یحضره الفقیه، قم ، انتشارات جامعه مدرسین، 1413ق.
• 12. قمی ، علی بن ابراهیم ، تفسیر قمی، چاپ سوم، قم ، دارالکتاب ، 1404 ق.
• 13. کلینی ، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه ، 1365 ش.
• 14. کاظمی مهدی "مديريت گردشگری"سازمان مطالعه و تدوين کتب علوم انسانی دانشگاه ها (سمت ) 1385
• 15. مجلسی ، محمد باقر، بحار الانوار، چاپ سوم ، بیروت ، داراحیاء الثرات العربی ، 1403 ق.
• 16. ولا فرانسوا،بيچريل يونل "گردشگری بين المللی "موسسه انتشارات امير کبير 1384 .